İslam’da Resim ve Resim Yasağı

Önyargılar ve cehalet

İslam dini hâlâ birçok yönüyle açıklığa kavuşmuş değil. İslam’da resim de bu konulardan biri. Yaygın inanış İslam’da resmetmenin günah olduğu yönündedir, çünkü bu Tanrı’ya şirk koşmakla eş anlamlı tutulur. Silvia Naef’in konuyla ilgili kitabını Nimet Şeker inceledi.


Kitap kapağı: İslam'da Resim ve Resim Yasağı
Mart 2001 Afganistan: Bir patlama, Bamiyan Vadisi’ni gök gürültüsüne benzer bir sesle yırtarken, meydana gelen gürültü 50 km. öteden duyulmuştu. Tonlarca patlayıcı madde, Taliban tarafından 1500 yıllık Büyük Buda heykeline açılan sayısız deliğin içinde patlıyordu. Büyük Buda birkaç saniye içinde kırmızı kumtaşı ve balçıktan devasa bir buluta dönüşerek paramparça olmuş, düşen taş parçalarının etkisiyle yer yerinden oynamıştı.

Bu barbarlık karşısında hemen, İslam’ın resim düşmanı olduğu izlenimi doğdu. Karikatür tartışmaları sırasında yaşanan yoğun protestolar ise bu izlenimi yalnızca güçlendirmeye yaradı.

Taliban patlamayı, İslam’ın tektanrılı katı inancının, böylesi „kâfirlik örnekleri“ne izin vermediği gerekçesiyle açıkladı. Peki bu radikal yaklaşım, İslam dünyasında, hatta son derece tutucu olan Suudi Arabistan’da bile resimlerin ayan beyan ortalıkta olması gerçeğiyle çelişmiyor mu?

Resim yasağı sorunu, özellikle de modern İslam dünyasında çelişkili bir konu gibi görünüyor. İslam sanatı uzmanı Silvia Naef, yazdığı kitapla resim yasağı sorununu nihayet açıklığa kavuşturmayı istiyor ve karmaşık bir konuya deşmeye kalkışıyor.

Kitabın kapağında bir minyatür var: Çiçekli bir halının üzerinde türbanı ve yeşil cübbesiyle bir adam ellerini kavuşturmuş, ayakta duruyor. Suratının olması gereken yerde peçe biçiminde beyaz bir yüzey görülüyor. Vücudunun arkasında, altın rengi aleve benzer bir şey yükseliyor. Muhammed Peygamber bu. Altın rengi alev, onun halesi. Bu minyatürde tuhaf olan bir şey yok: İslam dünyasında figüratif resimler, hatta Peygamber tasvirleri bile hep vardı.

Kuran’da resim yasağı var mı?

Naef, sorunun temeline inmek için, konuyu dini ve teolojik yönden ele alıyor. Öncelikle açıklanan şey şu: Kuran’da resim yasağı yok. Bununla birlikte böyle bir yasak, Peygamber’i ifade eden sözler için geçerli. Bu, Peygamber’in çevresindeki çok tanrıcılığa özgü puta tapma korkusundan ileri geliyor. Figüratif resimlerin mahkûm edildiği tek yer, kült mekânlar, yani ibadet edilen yerler.

Naef, âlimlerin düşüncelerine bir hayli yer vermekle birlikte, resim yasağının onlar için çok da önemli olmadığı sonucuna varıyor: „Resimler hakkında hiçbir risale yoktur.“

Âlimler, yeni teknikler ve medya – film, fotoğraf, televizyon, portre ressamlığı – aracılığıyla karşı karşıya kalınan resim bolluğu karşısında konu üzerine ancak modern çağda düşünmeye başladılar.

Naef bu noktada „reformcular“, „köktendinciler“ ve „devrimci İslamcılar“ı birbirinden ayırıyor. Fetvalardan ve yazılardan alıntılar yapıyor. Köktencilerin reddiyeci tavrı bile, düşünsel açıdan kendi içinde büyük bir çeşitlilik gösteriyor; kimileri bazı resimlere izin verirken, kimileri de yasaklıyor. Yani burada da „mutlak bir resim yasağı“ndan söz etmek mümkün değil.

Bununla birlikte Naef, radikal bir yasaklama ediminin ardındaki nedenin ne olabileceğini de sorguluyor: Yasak, resimleri mi hedef alıyor, yoksa bu resimlerin ilettiği mesajı mı?

Naef, resmin eskiden İslam sanatında her zaman bir yeri olduğunu da belirtiyor. Elbette kamusal ve kutsal olmayan, özel alanda olmak kaydıyla. Bu da Hıristiyan Batı’dan farklı bir durum teşkil ediyor: Hıristiyan Batı’da resmin kutsal ve kamusal alanda sağlam bir yeri var.

Naef’e göre, İslam’da figüratif resmin olmadığı yolundaki yaygın kanı, Hıristiyanlığa ilişkin resim pratiğiyle şekillenen bakış açısından kaynaklanıyor. Naef, resmin İslam’da Hıristiyan Batı’dan farklı bir işlevinin olduğunu söylüyor.

Naef, İslam dünyasında karşı karşıya kalınan resim bolluğu karşısında âlimlerin toplum üzerinde nasıl bir etkilerinin olduğunu da sorguluyor.

İslam dünyasında resmin yeri

Örneğin Suudi Arabistan: Vahhabilerin ülkesinde, kraliyet ailesinin fotoğrafları ile portre resimleri ender rastlanan bir şey değil. Banknotların üzerinde bile kraliyet ailesinden kişilerin portreleri bulunuyor.

Elbette bu her zaman böyle değildi. Kamusal alanda resmin yayılmasında önemli kişilerin de katkıları olmuştu: İran’daki ilk fotoğrafçılardan biri Nasreddin Şah’tı. Aralarında annesinin ve metreslerinin de bulunduğu kendi kapalı hareminden kadınların resmini çekmişti.

Sultan II. Abdülhamid İstanbul’da sayısız albüm ve fotoğraf makinelerinden oluşan büyük bir fotoğraf koleksiyonu oluşturmuştu. Osmanlı İmparatorluğu’na ait, belgesel niteliğinde değerli fotoğraflar onun denetiminde bir araya getirildi. Ermeni Abdullahyan kardeşler, dönemin en iyi fotoğrafçılardandı ve yaptıkları işlerle Abdülhamit tarafından saray fotoğrafçısı olarak pek çok kere ödüllendirilmişlerdi.

Bu kitap iki nedenden ötürü değerli: Birincisi resim yasağı sorununa ve İslam dünyasında gerçek resim pratiğine ilişkin olarak elimizde sistematik ve derli toplu bir özet var. Ayrıca sorunun Müslümanlar arasında da açıklığa kavuşturulması gerketiği, son olarak karikatür tartışmasıyla da açıkça ortaya çıktı. Silvia Naef konuyla ilgili olarak uzun zamandır eksikliği duyulan bir kitap yazmış.

Naef, belirli sorunları anlamak söz konusu olduğunda, yaygın kanıları asıl değerleriyle birlikte sorgulayarak, düşünsel engellerimizi aşmamıza yardım ediyor. Bu bakımdan kitap, İslam’ı anlamamıza da katkıda bulunuyor.

Nimet Şeker

© Qantara.de 2007

Almancadan çeviren: Şebnem Sunar

Silvia Naef: Bilder und Bilderverbot im Islam. Vom Koran bis zum Karikaturnstreit (İslam’da Resim ve Resim Yasağı. Kuran’dan Karikatür Tartışmasına) C.H. Beck Verlag, 160 s., ISBN 978-3-406-44816-4

Schreibe einen Kommentar

Trage deine Daten unten ein oder klicke ein Icon um dich einzuloggen:

WordPress.com-Logo

Du kommentierst mit Deinem WordPress.com-Konto. Abmelden / Ändern )

Twitter-Bild

Du kommentierst mit Deinem Twitter-Konto. Abmelden / Ändern )

Facebook-Foto

Du kommentierst mit Deinem Facebook-Konto. Abmelden / Ändern )

Google+ Foto

Du kommentierst mit Deinem Google+-Konto. Abmelden / Ändern )

Verbinde mit %s

%d Bloggern gefällt das: